De waarde van waarheid

De rector van de UGent die met behulp van AI onbestaande quotes citeert in haar openingsrede. Een oud-rector van de KU Leuven die uitgerekend in zijn boek ‘Waarheid’ eveneens knoeit met citaten en referenties. Het Witte Huis dat vijf jaar na de bestorming van het Capitool met een website de geschiedenis herschrijft. De grens tussen feit en fictie is vandaag fragiel. Soms als gevolg van technologische verandering en menselijke fouten, maar steeds vaker is desinformatie een bewuste strategie waarbij waarheid ondergeschikt wordt aan macht. Doet waarheid er nog toe?

Politici moeten niet bepalen wat waar is, maar ze kunnen de waarde van waarheid wel helpen beschermen.

Mensen, dieren en AI

Mensen liegen en bedriegen al sinds mensenheugenis, en toch is onze hang naar waarheid iets heel menselijks. “Alle mensen verlangen van nature te weten”, schreef de Griekse wijsgeer Aristoteles meer dan tweeduizend jaar geleden in zijn Metafysica. We zijn een waarheidszoekende soort die ons onderscheidt van andere soorten. En vandaag ook van AI en robots.

Dieren nemen dingen waar en hebben een soort van functioneel waarheidsbegrip. Zoals het kunnen onderscheiden van eetbaar voedsel of soortgenoten. Maar ze doen niet aan waarheidsstreving. Ze weten uit ervaring dat een bepaalde plant giftig is, maar niet waarom. Ze verlangen er ook niet naar om dat te weten of hun ervaringen kritisch te bevragen. Dieren kunnen prooien leren onderscheiden maar geen dierkunde ontwikkelen of uit morele bedenkingen beslissen om vegetariër te worden. Ze leven in de wereld maar kunnen zich er niet kritisch toe verhouden, stelde fenomenoloog Martin Heidegger.

Met de komst van AI leven we vandaag ook in een wereld waarin ‘de dingen’ artificieel denkwerk kunnen simuleren. Maar ook robots of AI-bots hebben vooralsnog geen waarheidsverlangen. De teksten en beelden die generatieve AI voortbrengt zijn het resultaat van statistische voorspelling, niet van een intentie. AI hecht geen betekenis aan wat het produceert of heeft geen twijfelintentie. Niet dat mensen foutloos zijn, integendeel, maar het verlangen om foutloos te zijn en het daarmee gepaard gaande kritisch denkvermogen, ontbreekt bij AI.

Vertrouwenscrisis

Waarheid en afgeleide deugden, zoals waarachtigheid of authenticiteit, zijn ook wezenlijk voor menselijke relaties en de samenleving. Zonder een minimum aan gedeelde waarheid is menselijk samenleven onmogelijk. Zoals over de betekenis die we geven aan woorden of aan het gezamenlijk erkennen van het bestaan van (lands)grenzen, verkeersregels, natuurwetten of verkiezingsuitslagen. Als iedereen zijn eigen waarheid hierover zou hanteren, is elke vorm van samenwerking uitgesloten. Samenwerking vraagt wederzijds begrip, zowel cognitief (begrijpen we elkaar?) als moreel (vertrouwen we elkaar?). Zelfs een oplichter hoopt dat het slachtoffer zijn verhaal begrijpt en gelooft.

Dat vertrouwen in een gedeelde waarheid staat vandaag sterk onder druk door een samenspel van factoren. Complottheorieën die gretig gedeeld worden op sociale media, een groeiend wantrouwen in publieke instellingen en wetenschap, AI-technologie die het onderscheid tussen echt en onecht doet vervagen. Maar allicht de voornaamste factor zijn leiders en invloedrijke personen die de (morele) waarde van waarheid niet meer erkennen en waarheidsbevinding zelfs actief ondermijnen. Door verwarring te zaaien met desinformatie en openlijke leugens. Door democratische tegenspraak of kritische journalistiek tegen te werken. Door kennis en expertise ondergeschikt te maken aan ideologie of politieke belangen. Denk aan hoe sommige Amerikaanse staten boeken over homoseksualiteit of slavernij uit bibliotheken weren.  

Het resultaat is een joekel van een vertrouwenscrisis. Nog nooit meenden zoveel mensen dat leiders - zowel uit overheden, de bedrijfswereld als de mediawereld - bewust mensen misleiden. Een onderzoek in 26 landen uit 2025 leert dat bijna 70% van de bevolking gelooft dat leiders bewust liegen of informatie achterhouden. In 2021 – midden in de coronacrisis – was dit nog geen 60% (Edelman Trust Barometer 2025). 

70% van de wereldbevolking gelooft dat leiders bewust liegen of informatie achterhouden.

Fake news politics

Dat is zorgwekkend. De Duitse filosofe Hannah Arendt schreef in haar werk Totalitarisme dat als iedereen voortdurend liegt, het gevolg niet is dat iedereen de leugens gelooft, maar dat niemand nog iets gelooft. Totalitaire systemen zoals het nazisme of communisme, waarin één partij of leider alle aspecten van het publieke en private leven controleert, zijn gebouwd op waarheidsondermijning. Dat ondermijnt ook de democratie en de samenleving. Een samenleving vraagt minimale gedeelde waarheden zoals een geloof in de rechtsstaat of het belang van kwaliteitsvol onderwijs. Zonder gedeelde verhalen en doelen is er geen samenleving, aldus Hannah Arendt.

‘Fakenews politics’ speelt hierop in door het vertrouwen in instituten zoals rechtbanken, media of universiteiten te ondergraven en in naam van het volk te spreken. Ze stellen volkse of subjectieve opvattingen gelijk aan expertise. Do your own research! Weg met wereldvreemde rechters! Alsof iemands persoonlijk aanvoelen van de zwaartekracht gelijkwaardig zou zijn aan wat experimenteel onderzoek daarover leert. Weinig mensen zouden nochtans een vliegtuig nemen dat niet door erkende vliegtuigbouwers ontworpen is.

Leiderschap

Het vraagt moed om in tijden van ‘alternatieve waarheden’ en desinformatie te blijven wijzen op het belang van feiten, onderzoek en wetenschap, hoe feilbaar ook. We hebben anno 2026 dan ook nood aan stemmen en leiders die feiten niet gelijkstellen aan meningen of wetenschap relativeren tot hooguit ‘een tijdelijke stand van zaken’, zoals kerkjurist Rik Torfs in Knack beweerde.

Politici moeten niet bepalen wat waar is, maar ze kunnen de waarde van waarheid wel helpen beschermen. Enerzijds door zelf het goede voorbeeld te geven: organiseer tegenspraak, durf twijfel te uiten, wees kritisch over niet-gecheckte beweringen. Anderzijds door te investeren in het maatschappelijk waarheidsstreven: van kritisch denken in het onderwijs tot het vrijwaren van persvrijheid en wetenschappelijk onderzoek. 'Alles van waarheid is weerloos', zei de Nederlandse dichter Lucebert nooit*. Het had nochtans waar kunnen zijn.

*Het originele citaat van de Nederlandse dichter Lucebert luidde 'Alles van waarde is weerloos' (uit: De zeer oude zingt, 1956)

Dit artikel werd geschreven in aanloop naar de uitreiking van de 8ste Etion Leadership Award die in het teken staat van ‘Waarheidszoekers’.