John Maynard Keynes over een wereld zonder werk

Er bestaan van die lang vergeten teksten die bij herlezing brandend actueel blijken. ‘Economic Possibilities for our Grandchildren’ (1930) van de Britse econoom John Maynard Keynes (1883-1946) behoort zeker tot die categorie. In deze tekst doet Keynes een aantal voorspellingen over hoe onze maatschappij er honderd jaar later zou uitzien. Zo zouden we volgens hem het grootste probleem oplossen dat de mensheid ooit heeft gekend, namelijk het “economische probleem”. Dankzij een enorme stijging van de economische productiviteit zouden al onze materiële behoeften immers gemakkelijk kunnen worden vervuld. Daardoor zouden we nog maar ongeveer vijftien uur per week moeten werken en toch evenveel of zelfs meer verdienen. Uiteindelijk, zo dacht Keynes, zouden we zelfs evolueren naar een situatie waarin werken helemaal niet meer nodig is.

De kapitalistische utopie

Keynes werkte deze tekst oorspronkelijk uit voor een lezing die hij in 1930 in Madrid gaf, op uitnodiging van een Spaanse studentenvereniging. Die timing was niet toevallig. Enkele maanden eerder was de beurs van New York gecrasht, waardoor de wereld in een economische depressie was terechtgekomen die nog jaren zou aanslepen. In dit pessimistische klimaat vond Keynes het nodig om het vizier op de toekomst te richten: hoe zouden de welvaartsverwachtingen van onze kleinkinderen eruitzien? Een pertinente vraag in een periode waarin het kapitalisme wankelde, terwijl het communistische alternatief in de Sovjet-Unie enorme productiviteitssprongen boekte. Volgens Keynes was de crisis slechts een ongelukkig tussenstadium: technologische vooruitgang zou in eerste instantie wel veel jobs kosten, maar op termijn menselijke arbeid grotendeels overbodig maken.

Eenmaal het kapitalisme een wereld van permanente overvloed had voortgebracht, zou het systeem zijn taak hebben volbracht. We zouden ons dan kunnen richten op wat Keynes ons “echte, permanente probleem” noemde, namelijk “hoe we die vrijheid van economische noodzaak zullen gebruiken om wijs en goed te leven”. Omdat het kapitalisme volgens hem gestoeld was op de “geldzuchtige instincten van de mens”, was Keynes ervan overtuigd dat, zodra het economische probleem opgelost zou zijn, de heersende geldzucht zou verdwijnen. Pas dan zouden we op zoek kunnen gaan naar een meer zinvolle levenshouding, een nieuw levensethos.

Het economische probleem blijkt hardnekkiger dan Keynes dacht.

Zullen we ooit genoeg hebben?

Nu we de voorspelde startdatum van Keynes’ utopie stilaan naderen, kunnen we met zekerheid zeggen dat hij het niet helemaal bij het rechte eind had. Zijn voorspellingen over productiviteitsstijgingen en welvaartsgroei zijn behoorlijk accuraat gebleken. Maar hoewel de toegenomen welvaart vandaag theoretisch zou moeten volstaan om in ieders materiële behoeften te voorzien, werken we vandaag nog steeds ongeveer evenveel uren als in de ‘roaring twenties’. Door de huidige vergrijzingsgolf zullen we in de nabije toekomst zelfs langer dan ooit aan de slag moeten blijven. Het economische probleem blijkt toch hardnekkiger dan Keynes dacht. Wat had hij over het hoofd gezien? 

Lees hieronder het volledige artikel (verschenen in het juninummer van Ondernemen).

Denkers voor Doeners

In Denkers voor Doeners nemen we de ideeën van grote denkers onder de loep. Wat betekenen hun wijsheden voor ons, als ondernemer en als mens? Smaakt dit naar meer? Schrijf je dan in voor het groepstraject.