De vergeten helft van het Deense model

Een recent verblijf in Denemarken herinnerde mij aan een inmiddels aloude waarheid over ons sociaal model. We kijken met bewondering naar de manier waarop Scandinavische landen een uitgebreide sociale bescherming, hoge belastingen, economische welvaart en hoge scores op het vlak van levenskwaliteit met elkaar weten te verzoenen. De lessen die we daaruit trekken zijn helaas te selectief en passen te veel binnen onze eigen ideologische voorkeuren.

Flexicurity

Aan de linkerzijde van het politieke spectrum wijst men er graag op dat hoge belastingen en omvangrijke sociale uitgaven niet noodzakelijk economische efficiëntie en welvaartscreatie in de weg staan. Wat daarbij vaak onderbelicht blijft, is dat die sociale bescherming in landen als Denemarken gepaard gaat met duidelijke plichten. Wie werkloos wordt, moet beschikbaar blijven voor de arbeidsmarkt, actief naar werk zoeken en - naarmate de werkloosheid langer duurt - bereid zijn om het zoekveld te verruimen of zich te herscholen.

Aan de rechterzijde heeft men doorgaans veel meer oog voor verantwoordelijkheid en activering. Daar vergeet men dan weer gemakkelijk dat het Deense model veel publieke middelen inzet om mensen daadwerkelijk opnieuw aan het werk te helpen. Begeleiding, opleiding, herscholing en andere vormen van actief arbeidsmarktbeleid kosten geld. De zogeheten flexicurity, een unieke combinatie van flexibiliteit en onzekerheid, heeft twee kanten van dezelfde medaille. Flexibiliteit zonder zekerheid is geen flexicurity. Maar zekerheid zonder wederkerigheid evenmin.

Levenskwaliteit

Ons verblijf in Denemarken herinnerde er bovendien aan dat het land bijzonder hoog scoort op internationale ranglijsten van levenskwaliteit. Hoe je geluk meet, is vatbaar voor discussie. Dergelijke ranglijsten meten ook niet hoeveel Denen dagelijks glimlachend door het leven gaan, maar veeleer hoe mensen hun leven als geheel beoordelen. Feit is dat Denemarken al jarenlang tot de absolute wereldtop behoort.

Denen verbinden die levenskwaliteit graag met begrippen als hygge en fællesskab. Hygge staat voor gezelligheid, geborgenheid en aandacht voor de kleine dingen die het leven aangenaam maken. Fællesskab voegt daar nog een dimensie aan toe: het gaat over gemeenschap en verbondenheid, over het besef dat een samenleving meer is dan een verzameling individuen.

Misschien is vertrouwen wel het meest onderschatte kapitaal van het Scandinavische model.

Daar ligt een interessante verbinding met het Deense sociale model. De overheid kan ongeluk niet voorkomen, maar een goed uitgebouwde verzorgingsstaat kan wel vermijden dat ziekte, werkloosheid of andere tegenslag onmiddellijk uitmondt in existentiële onzekerheid. Tegelijk berust zo’n systeem op wederkerigheid: het vertrouwen dat wie kan bijdragen dat ook doet, en dat rechten samengaan met verantwoordelijkheden. Het resultaat is niet alleen materiële bescherming, maar ook een zekere mentale rust.

Misschien is vertrouwen daarom wel het meest onderschatte kapitaal van het Scandinavische model. Een genereuze verzorgingsstaat functioneert gemakkelijker wanneer burgers erop vertrouwen dat anderen de regels eveneens respecteren en naar best vermogen bijdragen. Omgekeerd versterkt een overheid die daadwerkelijk bescherming biedt wanneer mensen pech hebben, het vertrouwen in de samenleving en haar instituties.

Kwetsbaarheid

Precies daar ligt ook de kwetsbaarheid. De vergrijzing zet het model financieel en economisch onder druk, en vergroot de behoefte aan arbeidskrachten. Arbeidsmigratie kan een deel van dat antwoord bieden, maar stelt tegelijk een samenleving die sterk op vertrouwen en wederkerigheid berust voor nieuwe uitdagingen op het vlak van integratie en maatschappelijk draagvlak. Wanneer het gevoel ontstaat dat rechten en plichten niet langer voor iedereen op dezelfde manier gelden, kan niet alleen het draagvlak voor migratie maar ook dat voor de verzorgingsstaat zelf onder druk komen te staan. Of die perceptie altijd terecht is, is daarbij zelfs niet de enige kwestie. Voor het functioneren van een sociaal contract is ook het vertrouwen dát de spelregels voor iedereen gelden van wezenlijk belang.

Niets is perfect, ook het Deense of Scandinavische model niet. Maar deze doortocht heeft mij er nogmaals aan herinnerd dat duurzame welvaart niet alleen wordt gebouwd met belastingen, uitkeringen of arbeidsmarktregels. Ze berust uiteindelijk op sterke instituties en op een sociaal contract waarin rechten en plichten, bescherming en verantwoordelijkheid met elkaar in evenwicht blijven.

Misschien kan hygge daarom alleen bestaan dankzij fællesskab: het besef dat een samenleving alleen duurzaam kan beschermen wat haar burgers samen bereid zijn te dragen.