9/11 en de kunst van het corrigeren

Een van de lessen uit mijn boek Eeuwig ondernemen is dat crisissen de reflexen van mensen en samenlevingen meestal niet veroorzaken. Ze maken zichtbaar wat onderhuids al aanwezig was. De echte test komt daarna: zijn samenleving en politiek sterk genoeg om verstandig te reageren en zichzelf waar nodig te corrigeren? 

Vijfentwintig jaar na 9/11 is de verleiding groot om die dramatische dag te zien als het begin van het Amerika van Donald Trump. Vóór 9/11 het open en optimistische Amerika, daarna angst, wantrouwen, antimigratie, polarisering en een steeds machtiger president. Het is een aantrekkelijk verhaal. Alleen is geschiedenis zelden zo eenvoudig.

Niet het begin

Antimigratie begon niet op 11 september 2001. Pat Buchanan trok in de jaren negentig al ten strijde tegen immigratie en globalisering onder de vlag van America First. Ross Perot mobiliseerde miljoenen Amerikanen tegen vrijhandel en globalisering. En Oklahoma City, de bloedige aanslag door Amerikaanse extremisten, vond plaats in 1995.

Ook het steeds machtiger presidentschap is veel ouder. De Amerikaanse historicus Arthur Schlesinger schreef al in 1973 over The Imperial Presidency, tegen de achtergrond van Vietnam en president Nixon. En het wantrouwen tegenover Washington, Vietnam, de Pentagon Papers, Watergate en Iran-Contra waren er allemaal vóór 9/11. 

Daarna kwamen Irak, de leugens en vergissingen over massavernietigingswapens en vooral de financiële crisis. Miljoenen Amerikanen zagen hoe banken werden gered terwijl gewone gezinnen hun baan of huis verloren. ‘It's the economy, stupid’, heette het ooit. Vreemd hoe gemakkelijk we dat vergeten wanneer we het Amerika van vandaag proberen te begrijpen. 

Donald Trump is daarom niet het product van 9/11. Hij staat aan het einde van verschillende ontwikkelingen waarin economisch, sociaal, politiek en institutioneel wantrouwen elkaar zijn gaan versterken. 

Wat ging er dan wel mis? 

Dat maakt 9/11 niet minder belangrijk. Maar het echte kantelpunt was misschien niet de aanslag zelf. Het was de reactie erop.

Na 9/11 beschikte Amerika over een ongeziene internationale geloofwaardigheid. Bondgenoten schaarden zich achter Washington. De NAVO activeerde voor het eerst artikel 5: een aanval op één bondgenoot was een aanval op allen. Een groot deel van de wereld stond achter Amerika. 

Het echte kantelpunt was misschien niet de aanslag zelf. Het was de reactie erop. 

Maar angst werd woede en woede werd vergelding. Alles werd steeds meer bekeken door de bril van nationale veiligheid en patriottisme. Tegenspraak werd moeilijker. Wie twijfelde aan de inval in Irak, dreigde te worden weggezet als naïef of onvoldoende patriottisch. Wie het gevaar van islamitisch terrorisme probeerde te nuanceren, begaf zich op glad ijs.

Daar zit voor mij de echte les van 9/11. Amerika verloor niet alleen invloed omdat het werd aangevallen. Het verloor vooral invloed door de manier waarop het zijn enorme macht daarna gebruikte. Zoals zo vaak in de geschiedenis werd de behoefte om kracht te tonen groter dan de bereidheid om de gevolgen ervan in vraag te stellen.

De moeilijkere vraag verdween naar de achtergrond: hoe reageren we zonder onze geloofwaardigheid, onze instellingen en onze internationale positie te beschadigen? Wie anderen kan dwingen, heeft macht. Wie anderen meekrijgt zonder hen te moeten dwingen, heeft invloed. Amerika had na 9/11 uitzonderlijk veel van beide. Het zette vervolgens steeds meer in op harde macht en verloor daardoor een groot deel van zijn invloed. China kreeg de ruimte om dat gat steeds meer op te vullen. 

Kan de slinger terug? 

Daarmee komen we bij wat ik in Eeuwig ondernemen de kunst van het corrigeren noem. Geen onderneming, samenleving of democratie kan crisissen en verkeerde beslissingen vermijden. Wie lang wil meegaan, moet vooral fouten kunnen herkennen, tegenspraak toelaten en zichzelf kunnen corrigeren. 

Dat geldt zeker na een crisis. Extra veiligheidsmaatregelen na een terroristische aanslag zijn begrijpelijk. De echte test komt later. Kunnen uitzonderingsmaatregelen ook weer worden teruggedraaid? Mag er opnieuw worden getwijfeld? Kunnen fouten worden toegegeven? Kan de slinger terug?  

Een crisis veroorzaakt de reflexen van een samenleving niet. Ze maakt ze zichtbaar.

Daar is Amerika na 9/11 onvoldoende in geslaagd. En precies daarin zit ook een waarschuwing voor ons. Want ook Europa leeft opnieuw met oorlog, migratie, economische onzekerheid en geopolitieke dreiging. Ook bij ons bestaat de verleiding om moeilijke vragen te herleiden tot voor of tegen, vriend of vijand. Simpele oplossingen voor complexe vraagstukken zijn aantrekkelijk, maar zelden verstandig. De crisis rond de Straat van Hormuz toont dat vandaag helaas opnieuw aan. 

Een crisis veroorzaakt de reflexen van een samenleving niet. Ze maakt ze zichtbaar. De echte kracht van een samenleving blijkt uit haar vermogen om zichzelf daarna te corrigeren.  Misschien is dát, vijfentwintig jaar later, de belangrijkste les van 9/11.