Waarom het verleden ook uw toekomst is

De Etion-hoofdeconoom zoomt daarvoor in op één van de twaalf hoofdstukken, met name ‘Waarde organiseren, verdelen en legitimeren’. Hij schreef het hoofdstuk vanuit de onmiskenbare maatschappelijke onvrede. 

Ondernemen: Je stelt enerzijds vast dat de kwestie van de bestaanszekerheid opgelost is, maar signaleert anderzijds ‘een nieuwe kwetsbaarheid’. Wat is er veranderd?

Geert Janssens: “Laten we beginnen bij de globalisering. Talrijke studies leren dat het loonaandeel in de economie wereldwijd onder druk kwam te staan. Dat heeft onder meer te maken met de grote aantallen werknemers die in China en andere landen op de arbeidsmarkt kwamen, waardoor er een overaanbod ontstond aan goedkope arbeid. In principe is dat een tijdelijk fenomeen, maar het hield decennia aan, waardoor dat loonaandeel nooit meer herstelde. Ondertussen veranderde er ook technologisch veel, waardoor de minder geschoolden hun maatschappelijke positie zagen verzwakken. Werk werd flexibeler en minder voorspelbaar. Bij dat alles bleef het institutionele kader gebaseerd op een model dat ontstond voor een industriële economie met stabiele loopbanen en een duidelijke koppeling tussen productiviteit en loon.”

Toch was het gevolg niet dat er massale armoede ontstond?

“Mensen bleven werken en bijdragen, maar kregen verhoudingsgewijs een kleiner deel van de economische vooruitgang. Het looncontract doet niet langer wat het ooit moest doen: productiviteitsgroei vertalen in breed gedragen zekerheid. Het loonaandeel in het nationaal inkomen is gedaald, terwijl kapitaalinkomens relatief sneller groeiden. Maar sociale zekerheid wordt grotendeels via loonbijdragen gefinancierd. Wie werkt, voelt zich vandaag niet zo zeker dat hij of zij daardoor zekerheid opbouwt.”

Mensen maken zich zorgen over hun pensioen?

“Ja, want er is niet alleen een verdelingsbreuk, maar ook een tijdshorizonbreuk: burgers vragen zich af of hun pensioen, na jaren van bijdragen, nog betaalbaar zal zijn. Mensen horen politici steeds weer verkondigen dat de pensioenen van vandaag niet meer betaalbaar zijn. Eigenlijk zeggen ze dat het contract op basis van hun bijdragen, niet gehonoreerd zal worden. Pensioenen, zorg en bescherming tegen levensrisico’s worden in decennia opgebouwd. Dat veronderstelt vertrouwen in instituties. Maar demografie en economische groei verzwakken. Vergrijzing, stijgende zorgkosten en een relatief krimpende actieve bevolking voeden het gevoel dat de rekening wordt doorgeschoven. Twijfel over de toekomst ondergraaft de bereidheid tot solidariteit in het heden.”

Wie werkt, voelt zich vandaag niet zo zeker dat hij of zij daardoor zekerheid opbouwt.

Je denkt dat de toenemende vraag naar flexibiliteit ook een rol speelt?

“Er is in ieder geval een perceptie ontstaan bij brede lagen van de bevolking dat de arbeidsmarkt veel flexibeler geworden is en dat werknemers veel harder moeten werken. Die perceptie wordt gevoed door zichtbare randfenomenen, zoals platformwerk, schijnzelfstandigheid, internationale concurrentie... Statistisch blijven die activiteiten eigenlijk wel beperkt, maar symbolisch weegt de perceptie zwaar. Onzekerheid wordt een mentale constante, zelfs zonder louter objectieve basis. Het looncontract verliest ook in de hoofden van mensen aan legitimiteit.”

Je wijst in je boek ook nog op contextfactoren zoals technologie, geopolitiek en migratie.

“We horen elke dag dat de tijden moeilijk zijn. In het nieuws gaat het over oorlog in Europa en we voelen alweer een volgende energiecrisis. We vernemen dat China ons overvleugelt, dat supplychains verstoord worden,… Ook fenomenen als automatisering en artificiële intelligentie verhogen die onzekerheid. Zullen we overbodig worden? En dan is er ook nog een probleem dat we al dertig jaar onder de mat hebben geveegd: het migratieprobleem. Dat speelt bij veel kiezers in op een buikgevoel. Is het niet AI, dan is het een migrant die onze job neemt en het systeem laat kraken. Grote groepen voelen zich in de hoek gedrumd waar de klappen zullen vallen.”

Het looncontract lijkt ons vandaag een vanzelfsprekendheid. Maar je herinnert aan iets wat de meesten van ons al lang vergeten zijn: loonwerk was initieel moreel zeer omstreden.

“Ja, en dat vinden we ook al terug in de archieven uit de tijd van de stichting van Etion, honderd jaar geleden. Het looncontract bestond toen nog maar een aantal decennia, en ook in ons tijdschrift van toen worden er nog vragen bij gesteld. Tot de vroege twintigste eeuw werd loonarbeid door grote delen van de arbeidersbeweging beschouwd als een symbool voor afhankelijkheid en structurele uitsluiting van eigendom. Het oorspronkelijke ideaal lag eerder bij coöperaties, zelfbeheer, winstdeling en participatie in productiemiddelen en besluitvorming. Dat leefde ook binnen het christelijk-sociaal denken. Rerum Novarum erkende in 1879 het recht op privé-eigendom, maar koppelde het aan morele plichten. Arbeid mocht geen koopwaar worden; economische organisatie moest bijdragen aan maatschappelijke stabiliteit. Eigendom werd verdedigd, maar nooit verheven tot absolute waarde.”

Lees hieronder het volledige artikel in het juninummer van Ondernemen.

Eeuwig Ondernemen On Tour

In navolging van zijn boek gaat Geert de komende maanden op bezoek bij vier bedrijven die meer dan honderd jaar op de teller hebben. Lees er hier alles over.