Waarom de jaren dertig ons ook hoop kunnen geven

Vergelijkingen met de jaren 30 vind je vandaag bijna dagelijks in de krant. Nu de geopolitieke spanningen oplopen, de ongelijkheid groeit en het vertrouwen in de politiek verdampt, grijpen we massaal naar de historische parallel van de einddagen van de Duitse Weimarrepubliek. We waarschuwen voor de 'fascistische verleiding', horen de echo van marcherende laarzen en zien in elke populist een nieuwe demagoog.

Die waarschuwing is volledig terecht, maar ze heeft wel een verlammende bijwerking. Wanneer we de geschiedenis reduceren tot een noodlottig script waarvan we het gruwelijke einde al kennen, creëren we een self-fulfilling prophecy. We staren zo gefascineerd naar de Duitse afgrond dat we vergeten dat er in datzelfde decennium ook een heel ander verhaal werd geschreven. Terwijl Berlijn koos voor vernietiging, koos Washington onder Franklin D. Roosevelt voor een radicale vernieuwing van de democratie.

De geschiedenis herhaalt zich niet, maar ze biedt wel keuzemenu’s. En precies daarover zou het debat vandaag moeten gaan.

Tussentijd

De Italiaanse denker Antonio Gramsci, die zelf de jaren dertig sleet in een fascistische gevangeniscel, beschreef zijn tijd als een interregnum: een tussentijd. "De oude wereld ligt op sterven, de nieuwe kan nog niet geboren worden," schreef hij, "en in deze schemerzone doemen de monsters op."

Het is een diagnose die naadloos aansluit bij onze tijd. De oude zekerheden - het neoliberale groeimodel, de pax americana, een stabiel klimaat - brokkelen af. Maar wat er in de plaats komt, weten we nog niet. Dat creëert chaos en existentiële onzekerheid. En inderdaad, daar gedijen de monsters: de polarisatie, de wrok, de roep om de sterke leider die simpele oplossingen belooft.

Maar we vergeten vaak dat zo’n tussentijd neutraal terrein is. Chaos is geen voorportaal van de hel, het is vloeibare materie. Omdat de oude structuren zijn weggevallen, is de samenleving juist in deze periodes kneedbaar.

Kijk naar de grootste crisis uit de Europese geschiedenis: de Zwarte Dood in de veertiende eeuw. De pest vaagde een derde van de Europese bevolking weg. Sociale structuren verpulverden. Over totale chaos gesproken. Maar het uiteindelijke resultaat was geen achteruitgang. In West-Europa en de Italiaanse stadstaten zorgde het tekort aan arbeidskrachten ervoor dat de lonen stegen en dat horigen zich vrijvochten. Door de onmacht van de Kerk stelden intellectuelen de mens terug centraal. Het feodale systeem kraakte en maakte ruimte voor de Renaissance. In Oost-Europa echter reageerde de adel op dezelfde crisis door de duimschroeven aan te draaien. Daar leidde de pest tot de 'tweede lijfeigenschap' en een verstrenging van het feodalisme.

Dezelfde ramp, dezelfde chaotische, onzekere periode, leidde tot twee totaal verschillende uitkomsten. Het was niet de crisis of de chaos die de uitkomst bepaalde, maar het was de menselijke reactie daarop die dat deed. 

Wisselwachter

Dat brengt ons terug naar de jaren dertig. De Grote Depressie was een wereldwijd trauma. Duitsland reageerde vanuit angst en ressentiment, wat leidde tot een extreem systeem van uitsluiting en oorlog. In Amerika echter begreep president Roosevelt dat de democratie niet gered kon worden door haar enkel te verdedigen maar dat ze opnieuw moest worden uitgevonden.

Dit is waar het concept van de 'wisselwachter' relevant wordt, een metafoor die Geert Mak treffend gebruikt in zijn gelijknamige boek. De geschiedenis is geen denderende trein zonder remmen; er zijn momenten waarop individuen de wissel kunnen omzetten en de trein naar een ander spoor kunnen sturen.

In de jaren dertig was Harry Hopkins, de vertrouweling van Roosevelt, zo’n wisselwachter. Terwijl de economie in puin lag, begreep hij dat mensen niet alleen honger hadden naar brood, maar ook naar waardigheid. Liefdadigheid - de dole - was vernederend, zo vonden Hopkins en Roosevelt. En dus tuigden ze de Civil Works Administration op. In recordtempo creëerde Hopkins vier miljoen banen. Hij liet mensen parken aanleggen, scholen bouwen en theaterstukken opvoeren.

Hopkins zette de wissel om. Hij begreep dat hij in de strijd tegen de 'monsters' van Gramsci hun voedingsbodem moest wegnemen: de wanhoop. Door burgers weer eigenaarschap te geven over hun leven, herstelde hij het sociale weefsel. Hij bewees dat de democratie daadkrachtig kan zijn en dat de overheid een bondgenoot kan zijn in plaats van een vijand of een machteloze toeschouwer. Nochtans waren de monsters in de jaren dertig ook in Amerika aanwezig. Op 20 februari 1939 brachten 20.000 leden van de German American Bund de nazigroet in Madison Square Garden in New York. Maar daar werd de wissel tijdig gekeerd. 

De vergelijking met de jaren dertig mag geen excuus zijn voor fatalisme, maar moet een oproep zijn tot handelen.

Vandaag

Vandaag staan we opnieuw in de schemerzone. De chaos is er. De onzekerheid is er. De monsters zijn er. Maar de afloop ligt niet vast. De vergelijking met de jaren dertig mag geen excuus zijn voor fatalisme, maar moet een oproep zijn tot handelen.

We hebben minder behoefte aan analisten die de temperatuur van het fascisme meten, en meer aan moderne wisselwachters. Beleidsmakers, ondernemers en burgers die begrijpen dat we de maatschappij nu opnieuw kunnen vormgeven. Of het nu gaat om de klimaattransitie, de impact van artificiële intelligentie of de groeiende ongelijkheid: het zijn geen natuurrampen die ons overkomen, maar vraagstukken over hoe we onze samenleving willen inrichten.

De les van de tussentijd is eenvoudig: als wij het nieuwe verhaal niet schrijven, doen anderen het voor ons. We kunnen blijven huiveren bij de gedachte aan Berlijn in 1933. Of we kunnen kijken naar wat er mogelijk was in Washington en zelf de hand aan de wissel slaan.