Waardevol werkloos 2.0

Bij de publicatie van het Etion-boek ‘Waardevol Werkloos’, inmiddels al zeven jaar geleden, mochten we nog veronderstellen dat ‘levenslang leren’ de toekomst van menselijke arbeid zou kunnen veiligstellen. Nu generatieve artificiële intelligentie dagelijkse kost is geworden, is een nieuw tijdperk aangebroken. Niet onmiddellijke massale werkloosheid maar een sluipende erosie van het huidige welvaartsmodel loert om de hoek.

Winner takes all

Vanuit welvaartsoogpunt zal de eindafrekening ook in de toekomst positief blijven. Maar ook de fricties zullen toenemen, vooral rond de verdeling van die toegenomen welvaart. In ons huidige maatschappijmodel wordt economische waarde vooral verdeeld via arbeid dat loon verschaft en toegang tot sociale zekerheid en andere voordelen. Een cruciale parameter is daarom de evolutie van het loonaandeel, het stuk van de totale welvaartskoek dat toekomt aan de productiefactor ‘arbeid’. De tegenhanger is het winstaandeel voor de factor ‘kapitaal’. Een hoger winstaandeel betekent een kleiner loonaandeel en omgekeerd.

Sinds de jaren 1980 is het loonaandeel in bijna alle westerse landen systematisch gedaald, onder meer door globalisering en technologische vooruitgang (Oeso, Eurostat, IMF). Dankzij globalisering kon productie uitwijken naar lageloonlanden. Technologie heeft kapitaal goedkoper gemaakt ten opzichte van arbeid. Beide elementen versterkten elkaar, zetten het loonaandeel onder druk en trokken de verdeling van welvaart scheef. Een stijging van de totale welvaart kon deze scheeftrekking enigszins maskeren.

Met de versnelde invoering van artificiële intelligentie en digitalisering valt dat masker af. De economie draait almaar meer op immateriële activa (cf. intangibles) zoals software, data, intellectuele eigendom en AI-systemen. Dat vergt hoge investeringen en creëert schaalvoordelen met ‘winner-takes-all’-kenmerken. Dat creëert op zijn beurt supersterondernemingen met marktmacht en monopolistische prijszetting. Productie en dienstverlening kunnen exponentieel groeien zonder dat de loonmassa evenredig meegroeit.

Wanneer steeds meer mensen uit de boot dreigen te vallen, zal de roep om een alternatief verdelingsmechanisme groter worden.

Evenwichtsinkomen

Internationaal onderzoek toont aan dat daardoor het winstaandeel is toegenomen en ook de ongelijkheid in vermogens. Een verdere verschuiving van beloning van arbeid naar eigenaarschap zal de maatschappelijke cohesie onder druk zetten. In een ‘intangible’-economie is het loonaandeel geen conjuncturele statistiek maar een structurele barometer. Wanneer steeds meer mensen uit de boot dreigen te vallen, zal de roep om een alternatief verdelingsmechanisme groter worden. Het politieke conflict en de nieuwe sociale kwestie zullen draaien om wie de productiviteitswinsten binnenrijft.

Klassieke beloning volstaat niet langer in een economisch systeem waarin een steeds groter deel van de toegevoegde waarde via rente en winsten terechtkomt bij een steeds kleinere elite. Winstdeelname en participatie in het kapitaal zouden uitstekende instrumenten zijn om een sociaal dividend te operationaliseren. Tot nu toe zijn we er maatschappelijk niet in geslaagd om dat besef te laten doordringen. In die context zal de roep om meer radicale oplossingen niet uitblijven. De discussie rond het basisinkomen zal terug opflakkeren. In dat opzicht zijn wij zelf voorstander van een ‘evenwichtsinkomen’: geen gratis geld maar wel een beloning voor de invulling van maatschappelijke taken en het opnemen van sociale verantwoordelijkheid.

De uitbouw van de quartaire sector (zorg, gezondheid, publieke diensten) is slechts een voorbode van de toekomst van onze arbeid of toegevoegde waarde. Die zit steeds minder in materiële productie maar vooral in menselijk contact, zorg en sociale relaties. De beloning die daartegenover staat, kan de verstoring in de verdeling van economische toegevoegde waarde terug in evenwicht brengen. Dat is de essentie van een ‘evenwichtsinkomen’. Al dan niet samen met participatie in winst en kapitaal, zal deze correctie nodig zijn om ervoor te zorgen dat de huidige razendsnelle golf van automatisering niet uitmondt in een maatschappelijk debacle dat niemand wil.