Van vijanddenken naar gedeelde menselijkheid

We zien vandaag verschillende conflicten en oorlogen. Wat drijft ze aan?

Koen De Maesschalck: “We worden dagelijks geconfronteerd met oorlogen en een almaar meer escalerende agressie, net zoals met het lijden en sterven van honderdduizenden soldaten, burgers en kinderen. Een groot deel van de wereldbevolking lijdt rechtstreeks of onrechtstreeks onder de gevolgen. Sommige oorlogen zijn relatief recent, zoals de Verenigde Staten en Iran; sommige begonnen al eerder, zoals Rusland en Oekraïne, en sommige zijn al duizenden jaren aan de gang, zoals Israël en Palestina. Ze worden gevoerd onder de nobele vlag van ‘democratie’, van ‘vrijheid’, of van ‘God’, waarbij ‘God’ doorgaans wordt voorgesteld als een autoritaire, antropomorfe vaderfiguur. Rusland voelt zich meer en meer ingesloten en dus bedreigd door de NAVO. Oekraïne ziet zijn eigen grondgebied afhandig gemaakt. Gaza voelt zich in zijn bestaan bedreigd. Voor Israël staat het bestaan van de eigen natie op het spel. De angsten van al deze partijen zijn valide, gerechtvaardigd en legitiem.”

Veel van wat we vandaag zien, vertrekt vanuit angst. (Koen De Maesschalck)

Welke rol speelt angst in al dit geweld?

Koen De Maesschalck: “Veel van wat we vandaag zien, vertrekt vanuit angst. Angst is een dominante factor in de samenleving. Heel wat vertrouwensbarometers staan historisch laag. En toch is er contradictorisch weinig erkenning voor die angst. Nochtans is de functie van gevoelens om gevoeld te worden. Eens ze echt gezien of gevoeld worden door de andere, gaan ze liggen en krijgen ze rust. Door het negeren van de angst blijft deze toenemen, en daarmee uiteindelijk ook de agressie. Agressie die na langere tijd omslaat naar haat, mogelijk zelfs over generaties heen. Het is een neerwaartse spiraal.

Hoe werkt de logica van escalatie?

Michael Tophoff: “Steeds gaat het om de binaire dialectiek tussen ‘wij’ (de goeden, vechtend voor de goede zaak) en ‘zij’ (de anderen, de vijand). ‘Wij’ moeten winnen, ‘zij’ moeten verliezen, want het is hùn schuld. Bij verzet zetten we zwaardere wapens in, evenals de tegenpartij: meer van hetzelfde in een eindeloze escalatie. Een conflict is een proces, waarbij de oorzaak een gevolg is en het einde een begin. De schijnbaar wetmatige logica van conflictescalatie en schuldtoewijzing resulteert in de dood van ontelbaren die zinloos sterven voor een ‘goede’ zaak.”

Een conflict is een proces, waarbij de oorzaak een gevolg is en het einde een begin. (Michael Tophoff)

Wat zegt de neuropsychologie ons over onze reactie op bedreiging?

Michael Tophoff: “Bij zoogdieren is de reactie op externe bedreiging neuropsychologisch voorgeprogrammeerd als agressie, vluchtgedrag of shock. Als we dieper kijken, komen we bij de onderliggende angst en de daarmee verbonden behoefte aan veiligheid. In tegenstelling tot andere zoogdieren, die hun conflicten doorgaans beëindigen om over te gaan tot de orde van de dag, bezitten wij mensen de neocortex. Daardoor beschikken wij over bewustzijn en het vermogen om over ons handelen te reflecteren. In plaats van onmiddellijk in actie te gaan, hebben wij mensen het vermogen om stil te staan. Dit maakt gedragsverandering mogelijk. Het probleem is dat emotionele reacties automatisch en onmiddellijk komen. De kritische reflectie komt later, of vaak niet.”

Lees het volledige artikel in het juninummer van Ondernemen.