Wanneer vervangt de mens de robot?

Auteur: 
De Tijd

Opiniebijdrage van Jochanan Eynikel (De Tijd, 24 november 2016)

Zullen robots ooit de mens definitief vervangen? De vraag klinkt steeds luider in het licht van de ontwikkelingen in artificiële intelligentie, robotica en verregaande digitalisering. Toch denk ik dat de vraag evenzeer luidt: wanneer vervangt de mens de robot? Want ik geloof dat de rol van de mens in die technologische revolutie alleen maar zal toenemen. De mens doet niet alleen dingen met technologie, technologie doet ook iets met ons als mens.

Moraal

Technologie is zelden waardeneutraal. We zijn omringd met dingen waar een moraal aan vast hangt. De flitspaal langs de weg, het waarschuwingsgeluid in je wagen wanneer je je gordel niet vastklikt, een printer die standaard dubbelzijdig drukt, de elektrische poortjes aan de metro-ingang: het zijn producten met een morele lading. Ze zijn immers het verlengstuk van een overtuiging over wat goed gedrag is en wat niet. Zoals over hoe je je hoort te gedragen in het verkeer, en dat je voor het openbaar vervoer moet betalen. Achter die techniek schuilt ethiek.

Daar is op zich niets mis mee. Het toont hoe technologie kan bijdragen aan de waarden waar een samenleving of een onderneming voor staat. Wel is het belangrijk dat de ontwerpers en opdrachtgevers van die technologie goed weten wat ze doen en transparant zijn over hun keuzes. En laat net dat vandaag bijzonder complex worden.

Keuzes maken

We staan aan het begin van een tijdperk waarin technologie steeds slimmer en autonomer wordt. Op basis van data en machine learning-technieken leren slimme software en hardware zelf informatie uit de omgeving op te slaan, die te interpreteren en keuzes te maken. De flitspaal maakt geen keuzes. Zelfrijdende wagens, intelligente softwareprogramma’s en robots zullen dat wel moeten doen. Halen ze de trage voorligger in of niet? Staan ze de online kredietaanvrager een lening toe of niet? Wijzen ze de demente patiënt de weg naar de uitgang van het ziekenhuis, of beter niet? Keuzes met verregaande morele gevolgen. Een morele verantwoordelijkheid die bovendien steeds meer verschuift naar de ontwerper.

Op technische mankementen na ligt de verantwoordelijkheid over het ‘gedrag’ van de wagen volledig bij de gebruiker. Die wordt geacht veilig te rijden en zich aan verkeersregels te houden, maar of dat gebeurt, hangt helemaal af van de persoon aan het stuur. Als wagens volledig autonoom rijden - dat is nog niet het geval, maar gezien de technische vooruitgang allerminst ondenkbaar - ligt de situatie anders. Het gedrag van de wagen, zoals welke beslissingen hij neemt in crisissituaties (zoals uitwijken bij gevaar of niet), is terug te brengen tot algoritmes die de producent erin stopt. Die algoritmes zijn dus allesbehalve neutraal. Ze kunnen beslissen over mensenlevens.

Verbeeldingskracht

Net als Bart De Waele, de CEO van Wijs, (cf. De Tijd, 22 november 2016), geloof ik dat technologie bijdraagt aan heel wat maatschappelijke uitdagingen zoals veiligheid, duurzaamheid en welvaartscreatie. Ik ben een believer. Maar meer dan ooit zal de mens nodig blijven om slimme ‘mensloze’ technologie menselijk te houden.

Om die in goede banen te leiden, is niet alleen rekenkracht nodig, maar ook morele verbeeldingskracht. Dat laatste heeft een computer niet. Een computergestuurde wagen zal risico’s veel sneller berekenen dan een mens. Maar ethiek is meer dan rekenen.

Stel dat een autonome wagen in een file een te snel naderende vrachtwagen detecteert, mag de wagen dan uitwijken naar het andere baanvak en daarmee de wagen voor zich in gevaar brengen? Ik gebruik bewust geen onrealistisch scenario. In ons file-land zijn kopstaart-aanrijdingen bijna dagelijkse kost. Het voorbeeld illustreert dat rekenkracht niet volstaat voor ethische besluitvorming. Ethiek vraagt een afweging van waarden, inlevingsvermogen in anderen en nadenken over deontologische principes die kansberekening overstijgen.

Daar ligt onze menselijke sterkte. Meer nog, het is wat ons onderscheidt van robots en de meeste diersoorten. In een hoogtechnologische samenleving zullen onze menselijkheid en morele verbeeldingskracht dus alleen maar belangrijker worden. Daar vervangt de mens de robot. Morgen meer nog dan vandaag.

Copyright © 2016 Mediafin. Alle rechten voorbehouden